Ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân
Hậu quả của sự cố bức xạ, hạt nhân (BXHN) là không thể lường trước và tác động lớn đến đời sống, nhất là sức khỏe con người. Trong bối cảnh ứng dụng BXHN ngày càng phát triển, việc chủ động phương án ứng phó sự cố là cần thiết và hết sức quan trọng.
Ứng dụng kỹ thuật hạt nhân, đồng vị phóng xạ và nguồn bức xạ đã tăng lên đáng kể trong chẩn đoán, điều trị bệnh tại các cơ sở y tế trên địa bàn tỉnh.
Đó là động lực chính để tỉnh ta xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố BXHN trên địa bàn tỉnh. Hoạt động này do thạc sĩ Nguyễn Hữu Hà - Phó Giám đốc Sở KH&CN cùng các cộng sự ở Trung tâm Phân tích và Kiểm nghiệm tỉnh thực hiện trong 2 năm qua.
Nhiều nguy cơ
Những năm gần đây, việc ứng dụng kỹ thuật hạt nhân, đồng vị phóng xạ và nguồn bức xạ đã tăng lên đáng kể trong chẩn đoán và điều trị bệnh; bảo quản hải sản, thực phẩm, hoa quả xuất khẩu; khử trùng dụng cụ y tế; điều khiển tự động các dây chuyền sản xuất công nghiệp...
Đến nay, toàn tỉnh có 43 cơ sở y tế sử dụng 112 thiết bị X-quang. Ở lĩnh vực y học hạt nhân, Bình Định có 1 cơ sở sử dụng 2 nguồn hở trong khoa y học hạt nhân để điều trị bệnh và 1 hệ thống thiết bị xạ trị ung thư bằng gia tốc do Bộ KH&CN cấp phép. Trong đó, khoa Y học hạt nhân của BVĐK TP Quy Nhơn sử dụng 2 loại phóng xạ ở dạng nguồn hở là I-131 và P-32, hàng năm dùng khoảng 360 mCi I-131 dưới dạng viên nang và 7.200 mCi P-32 dưới dạng tấm áp.
Với hoạt động sản xuất kinh doanh sử dụng nguồn công nghiệp, trên địa bàn tỉnh có 2 đơn vị sử dụng 10 nguồn, trong đó, một đơn vị sở hữu nguồn nhưng không hoạt động và chưa được cấp phép (do thiết bị hỏng). Với lĩnh vực khai thác quặng sa khoáng titan, có 12 doanh nghiệp tiến hành các hoạt động thăm dò và khai thác, đều có khả năng tiếp xúc trực tiếp nguồn phóng xạ hở; đặc biệt, đã có một số doanh nghiệp tiến hành tuyển tinh quặng và tạo ra sản phẩm có khả năng chứa chất phóng xạ cao là Monazite. Cảng hàng không Phù Cát cũng đang sử dụng 2 thiết bị phát tia X để kiểm tra hành lý khi lên máy bay.
Tháng 12.2016, tại hội thảo “Liên kết phát triển KH&CN và ứng phó sự cố BXHN vùng kinh tế trọng điểm miền Trung” tổ chức tại TP Ðà Nẵng, cùng với đại diện đến từ các tỉnh, thành phố: Thừa Thiên Huế, Ðà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Sở KH&CN Bình Ðịnh đã ký biên bản ghi nhớ liên kết, thống nhất nghiên cứu xây dựng năng lực ứng phó sự cố BXHN cho toàn vùng.
Bên cạnh những lợi ích thiết thực, việc sử dụng các nguồn bức xạ luôn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường khi xảy ra sự cố. Nhiều sự cố, tai nạn bức xạ xảy ra gần đây cho thấy, công tác quản lý an toàn bức xạ chưa đảm bảo, còn lơi lỏng, gây thiệt hại đến tính mạng con người và tổn thất kinh tế rất lớn. Từ năm 1992 đến nay, Việt Nam đã có 7 sự cố liên quan đến việc quản lý, sử dụng nguồn bức xạ mất an toàn được dư luận xã hội và quốc tế quan tâm.
“Đặc biệt, một yếu tố thường liên quan trực tiếp đến việc thất lạc các nguồn phóng xạ là các cơ sở kinh doanh và chế biến phế liệu. Nhiều nguồn phóng xạ sau thời gian tìm kiếm đã được phát hiện tại các cơ sở này. Hiện, trên địa bàn tỉnh có 239 cơ sở thu mua và tái chế phế liệu, nhưng chưa có nhận thức, kiến thức về an toàn BXHN và cách nhận biết, nhận dạng, phát hiện các nguồn phóng xạ thất lạc khi thu mua vào” - ông Nguyễn Hữu Hà cho biết.
Chủ động ứng phó
Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, nhóm nghiên cứu đã xây dựng kế hoạch chủ động ứng phó với sự cố BXHN. Về cơ cấu tổ chức, thành lập Ban chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân của tỉnh với sự tham gia của các sở, ban, ngành và các địa phương. Đã xây dựng 3 kịch bản và 3 quy trình về ứng phó sự cố BXHN có khả năng xảy ra trên địa bàn tỉnh. Đó là ứng phó sự cố đối với tình huống nguồn phóng xạ kín bị rơi trong khi vận chuyển; ứng phó sự cố đối với tình huống nguồn phóng xạ hở bị đổ vỡ và phát tán ra ngoài môi trường; ứng phó sự cố đối với tình huống nguồn phóng xạ nằm ngoài tầm kiểm soát (phát hiện tại cơ sở mua bán phế liệu).
“Các số liệu đo đạc được đưa lên hệ thống bản đồ số (GIS) phục vụ cho việc xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố; đồng thời, đây cũng là cơ sở dữ liệu và công cụ hữu hiệu phục vụ công tác quản lý an toàn bức xạ trên địa bàn tỉnh” - ông Nguyễn Hữu Hà cho hay.
Để đảm bảo an toàn bức xạ và hạt nhân, giảm thiểu đến mức thấp nhất các rủi ro và tác động của các sự cố do nguồn phóng xạ và thiết bị bức xạ gây ra, nhóm nghiên cứu cũng đề xuất một số biện pháp cụ thể: tăng cường công tác thông tin, tuyên truyền về tác hại của các nguồn bức xạ và chất phóng xạ, các biện pháp phòng tránh khi phát hiện tình trạng bất thường, đưa các hình ảnh về dấu hiệu nhận biết các nguồn bức xạ nguy hiểm trên phương tiện thông tin đại chúng để mọi người cùng biết. Các cơ sở khi tiến hành công việc bức xạ phải xây dựng kế hoạch ứng phó sự cố, tình huống có thể xảy ra nhằm hạn chế những rủi ro, hậu quả.
Đồng thời, đầu tư trang thiết bị chuyên dụng, đào tạo đội ngũ chuyên môn kỹ thuật am hiểu sâu trong lĩnh vực BXHN, các kỹ năng và kiến thức xử lý sự cố. Tăng cường công tác quan trắc phóng xạ (trong môi trường không khí, đất, nước và thực phẩm) nhằm phát hiện kịp thời các giá trị bất thường của hoạt động phóng xạ, giúp nhà quản lý có đầy đủ cơ sở để triển khai các biện pháp ứng cứu sớm nhất.
THU HIỀN