Chủ nhân giải Nobel Vật lý 2017 từng đến Quy Nhơn
Giải Nobel Vật lý năm 2017 do Viện Khoa học Hoàng gia Thụy Điển tổ chức chiều ngày 3.10.2017 (giờ Việt Nam) đã vinh danh ba nhà khoa học người Mỹ: GS. Barry Clark Barish, Rainer Weiss, và GS. Kip Stephen Thorne, với nghiên cứu xây dựng Đài quan trắc sóng hấp dẫn bằng giao thoa kế laser (LIGO) và phát hiện ra sóng hấp dẫn. Điều đặc biệt ở họ là "mối duyên" với GS. Trần Thanh Vân và với Quy Nhơn.
Ba nhà khoa học đoạt giải Nobel 2017 đều là người bạn thân thiết của GS. Trần Thanh Vân - Chủ tịch Hội Gặp gỡ Việt Nam tại Pháp. Và họ từng tham dự Gặp gỡ Moriond (Rencontres de Moriond) và Gặp gỡ Blois (Rencontres de Blois) do GS. Trần Thanh Vân sáng lập. Riêng GS. Barry Barish đã đến Quy Nhơn tham dự Gặp gỡ Việt Nam lần thứ 9 được tổ chức tại Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE).
Thông tin từ Trung tâm ICISE và Hội Gặp gỡ Việt Nam chiều 6.10 cho hay, trong khuôn khổ Gặp gỡ Việt Nam lần thứ 14 diễn ra tại TP Quy Nhơn vào năm 2018, Trung tâm Nghiên cứu hạt nhân châu Âu (CERN) sẽ tổ chức Trường hè Vật lý châu Âu và châu Á - Thái Bình Dương: Vật lý năng lượng cao, với sự tham gia giảng bài của một trong ba nhà khoa học là đồng tác giả của giải Nobel Vật lý 2017. Dự kiến trường hè sẽ diễn ra từ ngày 12-25.9.2018. Các nghiên cứu sinh và nghiên cứu viên trẻ trong và ngoài nước sẽ được tiếp cận gần hơn với các vấn đề liên quan đến sóng hấp dẫn, công trình mang về giải Nobel Vật lý 2017.
Tháng 8.2013, nhân dịp khánh thành ICISE, GS. Barry Barish cùng 5 nhà khoa học đoạt giải Nobel, 1 nhà khoa học đoạt giải Fields Toán học và hơn 200 nhà khoa học từ nhiều quốc gia đã đến tham gia sự kiện quan trọng này. Ông đến Quy Nhơn vì những nghiên cứu khoa học và mối quan hệ với GS. Trần Thanh Vân. Ông lặng lẽ như những nhà khoa học khác để tham dự hội nghị "Các cửa sổ nhìn ra vũ trụ" và trình bày dự án LIGO. Và bây giờ, kết quả nghiên cứu này đã đưa ông cùng những cộng sự lên đài cao vinh quang của thế giới khoa học Vật lý.
Điều này tiếp tục đánh dấu cột mốc cho Đại lộ Khoa học - con đường chính dẫn vào khu đô thị khoa học và giáo dục Quy Hòa (TP Quy Nhơn) đã đón 12 nhà khoa học đoạt các giải thưởng Nobel.
GS. Barry Barish (mặc áo khoác, hàng đầu, bên phải) đến Quy Nhơn năm 2013. Ảnh của tác giả Phan Cử (do ICISE cung cấp).
Trước đó, vào tháng 7.2012, sự kiện khám phá hạt boson Brout-Englert-Higgs (thường gọi là boson Higgs), loại hạt cơ bản đầu tiên bên ngoài mô hình chuẩn được tìm thấy cũng được công bố ở Gặp gỡ Việt Nam lần thứ 8, tổ chức tại TP Quy Nhơn. Tìm ra hạt cơ bản này có thể giúp con người thỏa mãn tham vọng tìm hiểu kiến trúc sâu xa nhất của vật chất. Hạt Higgs được gọi là hạt của Chúa (God particle) hay hạt Chết tiệt (Goddamn particle) là đối tượng của cuộc săn lùng hơn nửa thế kỷ nay của các nhà khoa học trên thế giới. Năm 2013, hai nhà khoa học Francois Englert (Bỉ) và Peter Higgs (Anh) - tác giả của công trình nghiên cứ này đã đoạt giải thưởng Nobel Vật lý. Năm 2014, GS. Francois Englert đến TP Quy Nhơn dự chương trình Gặp gỡ Việt Nam lần thứ 10.
GS. Barry Barish (thứ 3 từ trái sang) tại Hội nghị khoa học quốc tế "Các cửa sổ nhìn ra vũ trụ" - một sự kiện trong khuôn khổ chương trình Gặp gỡ Việt Nam lần thứ 9, tại ICISE. Ảnh của tác giả Phan Cử (do ICISE cung cấp).
Có lẽ những công bố ở Gặp gỡ Việt Nam "có duyên" với giải Nobel Vật lý mà thành phố biển Quy Nhơn hữu tình hội tụ được những nhà khoa học thiên tài này. Có người giải nghĩa Quy Nhơn là quy tụ con người, cách giải nghĩa đơn giản đó cũng có phần đúng khi có hơn 3.000 nhà khoa học, 12 nhà khoa học đoạt giải Nobel đã từng đến đây dự hội nghị.
GS. Barry Barish đến dự hội nghị khoa học Gặp gỡ Blois 1992. Ảnh của tác giả Phan Cử (do ICISE cung cấp).
Trung tâm ICISE được xây dựng trong một thung lũng nằm cạnh bãi biển tuyệt đẹp. Chỉ cách trung tâm thành phố Quy Nhơn hơn 4km, nhưng thung lũng này hoang sơ và yên tĩnh phù hợp cho những hội nghị khoa học. Những nghiên cứu của các nhà khoa học từ khắp thế giới được mang về đây để bàn luận, công bố và hợp tác. Nhiều nghiên cứu Vật lý khô khan gai góc nhất, nhiều phát minh vĩ đại của loài người lại được công bố tại nơi có bãi biển hiền hòa, đẹp và lãng mạn này.
Nơi đây đã tiếp thêm nhiều niềm cảm hứng về nghiên cứu khoa học khi một Đại lộ Khoa học (Science Avenue) ra đời mới đây, như một chia sẻ của GS. Trần Thanh Vân: "Con đường tuy nhỏ nhưng chứa đựng những công trình và những ý nghĩa to lớn, cũng như con người nhỏ bé có bộ óc vĩ đại". Còn GS. Gerard 't Hooft - giải Nobel Vật lý năm 1999 thì "hy vọng và mong rằng con đường này được mở ra mãi mãi, là động lực cho sự phát triển của khoa học ở Việt Nam".
Việc sáng lập nên Gặp gỡ Việt Nam và xây dựng Trung tâm ICISE mang đến nhiều cơ hội, tiềm năng thúc đẩy sự phát triển khoa học và giáo dục chất lượng cao cho Việt Nam. Có thể nói, những cuộc Gặp gỡ Moriond, Gặp gỡ Blois và Gặp gỡ Việt Nam là những cầu nối, là nơi hun đúc và nuôi dưỡng những nhà khoa học trẻ. Nhiều cuộc gặp gỡ theo mô hình này ra đời như: Gặp gỡ mùa đông tại Aspen (Mỹ), Gặp gỡ mùa đông ở hồ Louise (Canada), Gặp gỡ thung lũng Aosta, La Thuile (Italia)... được gọi là tinh thần Moriond từ hơn 50 năm trước (1966) lan tỏa đến tận bây giờ, trong đó có nhiều nhà khoa học đã đoạt giải thưởng cao nhất này.
Sự lan tỏa của sóng hấp dẫn từ thuở hồng hoang đến thời đại chúng ta mất 1,3 tỉ năm ánh sáng, Quy Nhơn cũng có chút dư vị khi công trình LIGO vĩ đại được mang đến từ các nước bạn xa xôi. Cùng với GS. Barry Barish, hàng trăm nhà khoa học khác đến Việt Nam cũng đang có những nghiên cứu có khả năng làm thay đổi thế giới. Và giải thưởng Nobel Vật lý cũng đang chờ đón họ trong tương lai...
- GS. Barry Clark Barish (sinh năm 1936), là một nhà vật lý thực nghiệm. Ông mang chức danh giáo sư vật lý Linde, giáo sư danh dự tại Học viện Công nghệ California. Ông là một trong những chuyên gia hàng đầu về nghiên cứu thực nghiệm sóng hấp dẫn.
- GS. Rainer Weiss (sinh năm 1932), là giáo sư vật lý danh dự tại Học viện Công nghệ Massachusetts. Ông được biết đến là người đã phát minh ra thiết bị thăm dò sóng hấp dẫn bằng kỹ thuật giao thoa laser mà nó là cơ sở hoạt động của các trạm đo lường sóng hấp dẫn bằng giao thoa kế như LIGO, GEO600, hoặc VIRGO. Rainer Weiss là chủ tịch Nhóm Nghiên cứu Khoa học của dự án COBE.
- GS. Kip Stephen Thorne (sinh năm 1940) là nhà vật lý lý thuyết được biết đến với những đóng góp trong lĩnh vực vật lý hấp dẫn và vật lý thiên văn. Ông được bổ nhiệm chức danh Giáo sư Feynman về Vật lý lý thuyết tại Học viện Công nghệ California (Caltech) cho đến khi nghỉ hưu năm 2009; và là một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về thuyết tương đối tổng quát của Einstein.
ĐĂNG THƯ